Журналістка Вольга Лойка абмяркоўвае з заснавальнікам Цэнтра Новых Ідэй і праекта Maldzis Рыгорам Астапенем транзіт эліт і эліты транзіту ўлады. Гэта скарочаная тэкставая версія выпуску “Беларусь-2030” — сумеснай праграмы Банка Ідэй і Еўрарадыё. Поўную версію глядзіце ніжэй.
Вывучэнне эліт і замена ілюзій аналізам
Вольга Лойка: Тэма транзіту ўлады і ролі эліт у Беларусі доўгі час заставалася ў цені Аляксандра Лукашэнкі, і толькі пасля 2020 года з’явілася ўсведамленне, што сістэма складзена не з аднаго чалавека. Як змяніліся гіпотэзы і падыходы да вывучэння беларускага кіроўнага класа?
Рыгор Астапеня: Мы пачыналі даследаваць гэта яшчэ ў 2019 годзе, але пасля падзей 2020 года тэма ўзаемадзеяння эліт з Захадам стала рызыкоўнай і на некаторы час заглохла. Вынік шэрагу нашых даследаванняў паказвае, што галоўная памылка — ігнараваць кіроўны клас і зводзіць усе рашэнні выключна да адной асобы. Насамрэч уверсе вертыкалі людзі зусім не пасіўныя — яны змагаюцца за рэсурсныя пасады і ўплываюць на прыняцце рашэнняў, прапаноўваючы свае варыянты. Каб Захад і дэмакратычныя сілы маглі ўплываць на будучыню Беларусі, неабходна разумець унутраныя працэсы ў гэтым асяроддзі і мець для іх выразную прапанову.
Хто ёсць хто: сілавікі, сям’я і “эканамічныя тэхнакраты”
Вольга Лойка: Калі вылучыць асноўныя групы ўнутры вертыкалі, ці з’яўляюцца сілавікі галоўнымі гульцамі ў будучым транзіце?
Рыгор Астапеня: Сілавікі з’яўляюцца слупом аўтарытарнай сістэмы і адказныя за рэпрэсіі, але яны хутчэй ахоўваюць і абслугоўваюць сістэму, а не кіруюць ёй. Складана ўявіць сілавікоў у ролі прэм’ер-міністра альбо самастойных палітыкаў без забяспечанага тылу.
Другая ўплывовая група — гэта сям’я, дзе найбольшую вагу мае старэйшы сын Віктар Лукашэнка. Навокал яго выбудаваны бізнес-інтарэсы і групы чыноўнікаў, ён мае досвед кіравання і міжнародныя кантакты. Манархічная перадача ўлады выглядала б зразумелай і для Расіі.
Трэці і вельмі важны пласт — гэта “эканамічныя тэхнакраты” і кіраўнікі цывільнага блоку. Гэта людзі з вялікім досведам у кіраванні краінай, якія лічаць сябе важным складнікам сістэмы і маюць уласныя амбіцыі.
“Не дадалі рэсурсаў і славы”: Крыўда беларускай номенклатуры
Вольга Лойка: У параўнанні з расійскімі ці ўкраінскімі калегамі, беларускія чыноўнікі пасля адстаўкі не атрымліваюць легальных бізнес-актываў ці вялікіх даходаў ад консалтынгу. Ці ёсць у гэтым асяроддзі незадаволенасць сваім становішчам?
Рыгор Астапеня: Пачуццё незадаволенасці там велізарнае. Чыноўнікі бачаць, як набліжаныя да сістэмы асобы набываюць раскошныя рэчы, у той час як сухая наменклатура мае абмежаваныя заробкі і рызыкуе трапіць у апалу ці пад крымінальную справу праз нязначныя хабары.
Гэта свядомая палітыка: у сістэме нельга атрымаць адначасова ўладу, рэсурсы і славу. Калі ты чыноўнік, ты атрымліваеш паўнамоцтвы, але без вялікіх грошай і папулярнасці.
Расійскі след і рэальная залежнасць
Вольга Лойка: Паводле даследаванняў, прамы расійскі бэкграунд (навучанне ці праца ў РФ) мае адносна невялікая частка беларускай эліты. Але ці не становіцца залежнасць ад Расіі больш глыбокай праз эканамічныя фактары?
Рыгор Астапеня: Фармальны расійскі след у выглядзе паходжання ці савецкай адукацыі сапраўды паступова вымываўся на працягу дзесяцігоддзяў. Напрыклад, сярод вышэйшых чыноўнікаў ён часта сустракаецца сярод ваенных праз адсутнасць пэўных спецыяльнасцей у Беларусі.
Аднак пасля 2020 года Расія стала фактычна адзіным кірункам, куды чыноўнікі могуць уцячы з лукашэнкаўскай вертыкалі і манетызаваць свае веды. Адсутнасць альтэрнатыўных шляхоў узмацняе гэтую прывязку.
Устойлівасць сістэмы і неабходнасць заходняй прапановы
Вольга Лойка: Многім здаецца, што без галоўнай постаці сістэма адразу разваліцца. Наколькі яна ўстойлівая насамрэч?
Рыгор Астапеня: Нашы даследаванні паказваюць, што сістэма больш устойлівая, чым здаецца. Нягледзячы на персаналісцкі характар, міжчыноўніцкія сувязі напрацаваны дзесяцігоддзямі.
Першапачаткова транзіт, імаверна, будзе кантраляванай перадачай улады ўнутры зразумелага кола, якое пазней пачне распадацца праз розныя інтарэсы. Каб пачаўся дыялог і змены, патрэбныя два фактары: унутраная размарозка сітуацыі і выразны пакет прапаноў ад Захаду, які ўключае фінансавыя гарантыі і гарантыі бяспекі.
Якія эліты фармуюцца і чаго чакаць далей?
Вольга Лойка: Лукашэнка дзесяцігоддзямі амалоджваў адміністрацыйны апарат. Якія якасці маюць маладзейшыя кадры?
Рыгор Астапеня: У сістэме працуе негатыўны адбор, але пры гэтым яна застаецца працаздольнай і лаяльнай. Апошняе пакаленне чыноўнікаў больш ліберальнае і кампетэнтнае, чым сам кіраўнік дзяржавы.
Галоўная задача зараз — сфармаваць стваральны вобраз будучыні Беларусі з боку Захаду і дэмакратычных сіл. Біялагічны працэс змены ўлады непазбежны, і разуменне альтэрнатыўнага шляху дазволіць краіне выйсці з ізаляцыі.