Журналістка Вольга Лойка абмяркоўвае магчымасці і выклікі для сучаснай адукацыі з сузаснавальніцай адукацыйных праектаў, спікер-коўчам праектаў TEDxUlicaMińska і TEDxMinsk, кансультанткай па пытаннях дзелавых камунікацый Валянцінай Чэкан. Гэта скарочаная тэкставая версія выпуску “Беларусь-2030” — сумеснай праграмы Банка Ідэй і Еўрарадыё. Поўную версію глядзіце ніжэй.

Міф пра “найлепшую ў свеце савецкую адукацыю”

Вольга Лойка: Зараз усе ў адукацыі шукаюць новыя мэты, магчымасці і інструменты. Але чаму такім жывучым аказаўся міф пра найлепшую ў свеце савецкую адукацыю?

Валянціна Чакан: Я столькі спрабавала гэта патлумачыць, што ўжо спыніла спробы, бо гэты міф вельмі цяжкі і натыкаецца як на эмацыйнае, так і на рацыянальнае. Хтосьці згадвае выдатных настаўнікаў і падручнік Пёрышкіна, а хтосьці лічыць, што сістэма працавала бяззбойна.

Мы з прыгонавых або прускіх часоў прывыклі да “патылічна-палачнага” метаду, калі дзеці сядзяць за партамі, глядзяць у патыліцу адзін аднаму і на настаўніка каля дошкі. Гэта можна было б апраўдаць, калі б мы не змяняліся эканамічна і тэхналагічна. Савецкая школа закрывала пытанні масавай адукацыі пасля рэвалюцыі — трэба было тэрмінова ўсіх навучыць базавым навыкам і паставіць да станка для індустрыялізацыі. Усе мусілі аднолькава думаць і мець аднолькавыя рэгламентаваныя мэты.

Сёння ж у грамадства велізарны веер новых запытаў, а тэхналогіі размеркаваны па планеце неаднародна. Запыту на аднолькавасць больш няма, таму пруская сістэма і савецкая школа ўжо не адпавядаюць сучаснасці.

Перакос у бок дадатковай адукацыі і перападрыхтоўка дарослых

Вольга Лойка: У нашай парадыгме школа не дае выбару прадметаў і варыятыўнасці ў старшых класах. Чаму ў нас так папулярная дадатковая адукацыя?

Валянціна Чакан: Перакос у бок дадатковай адукацыі — гэта заўсёды прыкмета таго, што базавая школа не адпавядае запытам грамадства і бацькоў. Калі школа нічога не можа прапанаваць, людзі шукаюць дзявяты гурток для дзіцяці. У малодшым узросце важна прабаваць усё, але ў падлеткавым трэба завужацца і выбіраць тое, што даспадобы.

Акрамя таго, на Захадзе вельмі папулярная дадатковая адукацыя для дарослых, чаго раней бракавала ў Беларусі. Напрыклад, польскія паліцэяльныя школы — гэта выдатны інструмент хуткай перакваліфікацыі. За год можна засвоіць прыкладную прафесію альбо павысіць кваліфікацыю. Калі ў эканоміцы адбываюцца пературбацыі, дзяржаве і людзям вельмі важна мець інструмент хуткай адаптацыі, каб зваршчыкі, плітачнікі ці электрыкі маглі хутка выходзіць на рынак працы.

Soft Skills, затыканне рота і школьныя дэбаты

Вольга Лойка: Чаму нашым людзям часта бракуе амбіцый і смеласці сказаць пра сваю экспертнасць і выступаць на публічных пляцоўках накшталт TEDx?

Валянціна Чакан: Гнуткасць і камунікатыўныя навыкі (soft skills) засвойваюцца праз капіраванне паводзін іншых людзей з дзяцінства. Калі першая рэакцыя асяроддзя і сям’і на дзеянне дзіцяці — гэта захапленне і падтрымка, з’яўляецца падмурак для ўпэўненасці.

На жаль, наша школа часта абразала гэтыя навыкі краўцоўскімі нажніцамі без анестэзіі. Замест падтрымкі дзеці чуюць патэрны: “Рот зачынілі!”, стук абрэзаным пальцам па стале ці “Якія дурныя пытанні ты задаеш?”. Смеласць гаварыць — гэта не толькі пра амбіцыі, але і пра публічную адказнасць за сваю экспертнасць.

Вольга Лойка: Праца з аргументамі і школьныя дэбаты надзвычай развіваюць уменне адстойваць меркаванне.

Валянціна Чакан: Дэбаты вучаць слухаць іншае меркаванне, улічваць яго і спарыць з аргументамі, а не з асобай чалавека. Гэта дапамагае пазбегнуць “офіса простых рашэнняў”. Акрамя таго, публічнае выказванне дае зваротную сувязь і зазямляе з рэальнасцю.

Чаму варта вучыцца падлеткам і дарослым?

Вольга Лойка: Якія ключавыя навыкі трэба пракачваць падлеткам і дарослым?

Валянціна Чакан: Падлеткам важна навучыцца рэфлексіі і адсочванню сваіх унутраных зменаў. Вопыт рэфлексіі, атрыманы ў падлеткавым узросце, фармуе эмпатыю і цікавасць да людзей, што змацоўвае чалавечыя супольнасці.

Для дарослых жа найважнейшы навык — гэта ўменне быць неправым і здольнасць змяняць сваё меркаванне. Нам трэба вучыцца адыходзіць з пазіцыі “я заўсёды правы” і дапускаць думку, што ты можаш памыляцца.

Ідэалогія ў школе і яе ўплыў на дзяцей

Вольга Лойка: Сёння ў беларускай школе шмат ідэалогіі. Ці будзе гэтае пакаленне цалкам сапсаванае?

Валянціна Чакан: Даследаванні пасля Другой сусветнай вайны паказваюць, што найбольш глыбока ідэалогію імплементуюць дзеці да 10 гадоў. У старшых падлеткаў ёсць крытычнасць да свету і недавер да дарослых.

Аднак дзіцячы розум вельмі гнуткі. Каб дзіця (напрыклад, пяцікласнік) змяніла парадыгму мышлення і пачало давяраць дарослым, патрэбна ўсяго 4–5 месяцаў новых, бяспечных умоў. За адзін навучальны год у іншым асяроддзі можна змяніць вельмі шмат.

Вынікі PISA і роля “вар’яцкага настаўніка”

Вольга Лойка: Вынікі даследавання PISA паказалі спад ключавых навыкаў у большасці краін. Гэта крах адукацыі?

Валянціна Чакан: Праблема ў тым, што мы спрабуем запусціць “рэтра-аўтамабіль”, дадаючы дыджыталізацыю. Новая этыка і беражлівае стаўленне да дзіцяці не мусяць адмяняць высокага акадэмічнага стандарту.

Каб зацікавіць дзіця прадметам, патрэбная ролевая мадэль — захоплены, уключаны дарослы. Усе памятаюць настаўнікаў, у якіх “брызгала сліна”, калі яны захоплена распавядалі пра сваю гісторыю ці геаграфію. Дзецям патрэбны такі фанат свайго дзела, які служыць цэнтрам прыцягнення.

У заходняй сістэме тройка (сярэдні бал) па пэўным прадмеце — гэта нармальна, калі дзіця ідзе, напрыклад, у фізмат. У нас жа троечнік адразу атрымлівае клеймо, хоць школьная праграма разлічана на вельмі сярэдняга вучня.

Штучны інтэлект у школе: без віны і сораму, але з бясконцым цярпеннем

Вольга Лойка: Як ты ставішся да выкарыстання штучнага інтэлекту ў школьным навучанні?

Валянціна Чакан: Калі я пачала выкарыстоўваць ШІ для навучання, то зразумела: ШІ не выкарыстоўвае падыход “віны і сораму”. Жывы настаўнік, які б ён ні быў добры, праз 6 гадзін працы выгарае і страчвае рэсурс цярпення.

ШІ мае бясконцы рэсурс цярпення, эмпатычнага тону і гатоўнасці тлумачыць матэрыял сотняй розных спосабаў — хоць праз пінгвінят, хоць праз лагічныя схемы. Калі стварыць закрытыя, вывераныя і адрэдагаваныя фрэймворкі ШІ для дзяцей, гэта стане выдатным інструментам навучання.

Школа будучыні і прафесійны бліц

Вольга Лойка: Якой бы ты зрабіла школу будучыні?

Валянціна Чакан: Я веру ў афлайн-фармат, бо дзецям патрэбны чалавек. Я б рабіла школу з шматлікімі варыяцыямі праграм, аўтсорсіла б мастацтва ў музеі і філармоніі. У пачатковай школе важная не ведавая, а эмпатычная кампанента (“настаўніца-маці-сланіха”), а для падлеткаў важны выбар і рэфлексія.

Бліц-апытанне:

• Тры клетачкі між працамі і арфаграфічны рэжым: Не важна.
• Анлайн ці вочную адукацыю: Вочная мусіць пераважваць.
• Хатняе навучанне ці бордынг: Залежыць ад дзіцяці і яго індывідуальнага трэку.
• Тэст ці вусны іспыт: Вусны іспыт.
• Вучыць ці вучыцца: Усё яшчэ вучыць.