Пра актуальны стан і будучыню беларуска-украінскіх стасункаў піша дырэктар Праграмы даследаванняў Расіі і Беларусі Рады знешняй палітыкі “Украінская прызма” Яраслаў Чарнагор.
Украінска-беларускія адносіны перажываюць адзін з самых складаных перыядаў у гісторыі незалежнасці абедзвюх дзяржаў. Усяго за некалькі гадоў адносіны змяніліся ад прагматычнага суіснавання да глыбокага палітычнага крызісу, выкліканага вайной Расіі супраць Украіны і роляй Беларусі ў гэтым канфлікце.
У той жа час у гэтай гісторыі з’явіўся яшчэ адзін важны аспект – паступовая змена стаўлення ўкраінскіх уладаў да беларускіх дэмакратычных сіл. Гэтая эвалюцыя не была імгненнай. Яна фармавалася пад уплывам некалькіх падзей: пратэстаў 2020 года ў Беларусі, поўнамаштабнае ўварванне Расіі ў 2022 годзе і наступнае паглыбленне ваеннай і палітычнай інтэграцыі Мiнска з Масквой. У выніку Кіеў пачаў разглядаць беларускі напрамак па-іншаму: як адзін з ключавых элементаў уласнай бяспековай і рэгіянальнай палітыкі.
Канец старой мадэлі адносін
Усяго некалькі гадоў таму Украіна і Беларусь падтрымлівалі даволі прагматычныя адносіны. Нягледзячы на палітычныя рознагалоссі, бакі актыўна супрацоўнічалі ў эканоміцы, гандлі, сферы транзіту і памежнага ўзаемадзеяння. Беларусь была адным з ключавых гандлёвых партнёраў Украіны, а Мінск часта пазіцыянаваў сябе як нейтральная пляцоўка для перамоваў.
Пасля 2020 года сітуацыя пачала змяняцца. Жорсткае падаўленне пратэстаў у Беларусі, масавыя рэпрэсіі і міжнародная ізаляцыя рэжыму паступова астуджвалі адносіны з многімі еўрапейскімі краінамі, у тым ліку з Украінай. Крытычным момантам стаў люты 2022 года, калі расійскія войскі выкарысталі тэрыторыю Беларусі як плацдарм для наступлення на Кіеў. Для Украіны гэта азначала, што рэжым у Мінску фактычна стаў саўдзельнікам агрэсіі.
З таго часу ўкраінская палітыка ў дачыненні да Беларусі грунтуецца на даволі простай логіцы: афіцыйны Мінск больш не можа разглядацца як нейтральны партнёр. Беларускі рэжым стаў часткай больш шырокай ваенна-палітычнай сістэмы, сфарміраванай Крамлём. Менавіта таму адносіны паміж Кіевам і рэжымам Аляксандра Лукашэнкі сёння можна ахарактарызаваць як абмежаваны прагматызм без палітычнага даверу.
Беларусь як фактар бяспекі
Для сённяшняй Украіны Беларусь – гэта, перш за ўсё, пытанне бяспекі. Паўночная мяжа краіны застаецца патэнцыйным напрамкам пагрозы, паколькі ваенная інтэграцыя Мінска з Масквой працягвае паглыбляцца. У гэтым кантэксце Кіеў вымушаны грунтаваць сваю палітыку на спалучэнні стрымлівання і прагматызму.
З аднаго боку, Украіна ўмацоўвае сваю абарону на поўначы і рыхтуецца да любога сцэнару. З іншага боку, яна падтрымлівае мінімальныя каналы камунікацыі з беларускім бокам па пытаннях бяспекі, гуманітарных кантактаў і стабільнасці на мяжы. Гэты падыход тыповы для дыпламатыі ваеннага часу. Ён дазваляе пазбегнуць некантраляванага абвастрэння, не змяняючы прынцыповай ацэнкі ролі беларускага рэжыму ў вайне.
Ад пратэстаў да палітычнага фактару
У той жа час змянялася і стаўленне Украіны да беларускіх дэмакратычных сіл. Пасля падзей 2020 года Кіеў падтрымліваў дэмакратычныя памкненні беларусаў, але рабіў гэта даволі асцярожна. Украінская ўлада імкнулася не перарываць цалкам каналы камунікацыі з афіцыйнымі ўладамі Мінска, таму ўзаемадзеянне з апазіцыяй заставалася абмежаваным.
Пасля пачатку поўнамаштабнай вайны гэты падыход пачаў паступова змяняцца. Па-першае, украінская ўлада выразна аддзяліла рэжым і грамадства. Па-другое, з’явілася разуменне, што будучыня Беларусі непасрэдна ўплывае на бяспеку Украіны. І, па-трэцяе, дэмакратычныя сілы пачалі разглядацца як патэнцыйны партнёр у доўгатэрміновай перспектыве. Менавіта таму кантакты з дэмакратычнымі сіламі паступова перайшлі са сімвалічнага ўзроўню на больш практычны. Адна з ключавых фігур гэтага руху – Святлана Ціханоўская, чый офіс стаў важным цэнтрам міжнароднай камунікацыі беларускай апазіцыі.
Для Украіны дыялог з дэмакратычнымі сіламі азначае не толькі падтрымку каштоўнасцей, але і фарміраванне альтэрнатыўнага канала палітычнага ўзаемадзеяння з Беларуссю.
Інстытуцыйны падыход Кіева
Апошнім часам украінская ўлада пачала паступова інстытуцыяналізаваць гэты напрамак. Гэта прадугледжвае стварэнне сістэмнай мадэлі ўзаемадзеяння з беларускімі дэмакратычнымі структурамі. Яна ўключае рэгулярныя кансультацыі, каардынацыю з міжнароднымі партнёрамі і абмеркаванне пытанняў бяспекі і будучай трансфармацыі Беларусі. Важным крокам у гэтым працэсе стала стварэнне асобнага дыпламатычнага фармату працы з беларускім напрамкам. Па сутнасці, гаворка ідзе пра фарміраванне новага падыходу да Беларусі – не проста як да сённяшняй праблемы, а як да краіны, чыя будучая палітычная эвалюцыя будзе мець значэнне для ўсяго рэгіёна.
Чаму гэта важна для Украіны
Для Кіева беларускі напрамак мае некалькі аспектаў. Першы – бяспековы. Дэмакратычная і незалежная Беларусь магла б значна змяніць сітуацыю на паўночнай мяжы Украіны. Другі – рэгіянальны. Украіна ўсё часцей пазіцыянуе сябе як адзін з цэнтраў палітычных працэсаў ва Усходняй Еўропе. Падтрымка дэмакратычных трансфармацый у суседніх краінах з’яўляецца часткай гэтай ролі. Трэці – каштоўнасны. Украіна сама перажывае цяжкую барацьбу за суверэнітэт і дэмакратычнае развіццё. Таму падтрымка аналагічных памкненняў іншых грамадстваў выглядае натуральнай.
Чаму з’яўляецца скепсіс
Аднак любая змена палітыкі заўсёды выклікае сумневы і альтэрнатыўныя тлумачэнні. У публічнай прасторы ўжо з’явіліся версіі, якія спрабуюць растлумачыць новыя крокі Кіева як частку схаванай дыпламатычнай гульні.
Некаторыя каментатары лічаць, што актывізацыя кантактаў з дэмакратычнымі сіламі – гэта ўсяго толькі спосаб павысіць стаўкі перад магчымым дыялогам з Мінскам. На першы погляд гэтая логіка выглядае пераканаўча. Але яна ігнаруе ключавую акалічнасць: Украіна не мае рэальных рычагоў уплыву на стратэгічныя паводзіны беларускага рэжыму, паколькі яго палітыка вызначаецца залежнасцю ад Крамля. Менавіта таму кантакты з дэмакратычнымі сіламі – гэта не інструмент ціску на Мінск, а хутчэй інвестыцыя ў будучыя палітычныя сцэнарыі.
Іншая версія сцвярджае, што Кіеў нібыта спрабуе дэлегітымізаваць магчымы ўдзел беларускай арміі ў гіпатэтычных міратворчых або размежавальных місіях. Аднак насамрэч такі ўдзел малаверагодны. Выкарыстаўшы тэрыторыю Беларусі для нападу на Украіну, Беларусь не ўспрымаецца як нейтральны бок канфлікту. Іншымі словамі, тут проста няма неабходнасці ў спецыяльнай «дэлегітымізацыі».
Таксама сцвярджаецца, што новая палітыка Кіева з’яўляецца часткай інфармацыйнай гульні вакол унутранай палітыкі заходніх краін. Гэтая версія значна перабольшвае значэнне беларускага пытання ў глабальнай палітыцы; для большасці заходніх дзяржаў Беларусь далёка не цэнтральная тэма палітычных дыскусій.
Што насамрэч адбываецца
Насамрэч змена ўкраінскага падыходу выглядае значна прасцей і адначасова больш стратэгічна, чым гэта часам спрабуюць падаць крытыкі. Кіеў паступова пераходзіць да мадэлі, у якой Беларусь разглядаецца не толькі праз прызму цяперашняга рэжыму, але і праз прызму магчымых будучых палітычных змен.
Менавіта таму ўсталёўваюцца кантакты з дэмакратычнымі сіламі, ствараюцца новыя каналы камунікацыі і інстытуцыйныя фарматы супрацоўніцтва. Гаворка ідзе не пра спробу хутка змяніць палітычную сітуацыю ў Беларусі, а пра падрыхтоўку да розных сцэнарыяў развіцця падзей.
Погляд у будучыню
Перспектывы ўкраінска-беларускіх адносін у значнай ступені будуць залежаць ад таго, як будзе развівацца сітуацыя ў самой Беларусі. Калі краіна будзе заставацца ў цесным ваенна-палітычным саюзе з Расіяй, аднаўленне паўнавартасных адносін з Украінай выглядае малаверагодным.
Аднак у выпадку палітычных змен сітуацыя можа змяніцца даволі хутка. Украіна магла б адыграць важную ролю ў падтрымцы дэмакратычных рэформ, эканамічнай мадэрнізацыі і інтэграцыі Беларусі ў еўрапейскую прастору. Менавіта таму Кіеў ужо цяпер спрабуе фарміраваць адносіны не толькі з цяперашняй уладай, але і з тымі сіламі, якія могуць вызначаць будучыню краіны. І ў гэтым сэнсе цяперашнія кантакты з дэмакратычнымі сіламі – гэта не проста жэст палітычнай падтрымкі, а хутчэй спроба мысліць на некалькі крокаў наперад. Гэта інвестыцыя ў будучую архітэктуру бяспекі ва ўсёй Усходняй Еўропе.
