Журналістка Вольга Лойка абмяркоўвае з гендарнай даследчыцай, аўтаркай “Сучаснай энцыклапедыі для дзяўчынак” і вядучай “Обычного утра” Марынай Ментусавай, чым жывуць, на што спадзяюцца і за што змагаюцца сучасныя беларускія жанчыны. Гэта скарочаная тэкставая версія выпуску “Беларусь-2030” — сумеснай праграмы Банка Ідэй і Еўрарадыё. Поўную версію глядзіце ніжэй.

Традыцыйныя стэрэатыпы супраць эвалюцыі свету

Вольга Лойка: У 2020 годзе беларускія жанчыны былі яркімі і смелымі, што дорага ім абышлося. Сённяшні сацыяльны кантракт у Беларусі не прадугледжвае стаўкі на жаночае лідарства — дзяржава робіць стаўку на “жанчыну-маці” і захавальніцу традыцыйных каштоўнасцей, істотна абмяжоўваючы яе магчымасці. Чым жывуць і за што змагаюцца сучасныя беларускі?

Сёння стэрэатыпы пра “паслухмяную дзяўчынку” і “хлопчыка-здабытчыка” замацаваныя ў Канстытуцыі і ўзнятыя ў ранг дзяржаўнай палітыкі. Чаму важна вучыць беларускіх дзяцей у гэтых умовах?

Марына Ментусава: Ужо цяпер трэба вучыць дзяцей проста выжываць сярод гэтай “смертнай любові”, законаў і прапаганды з экранаў ТБ. Ім патрэбнае крытычнае мысленне, каб супраціўляцца стэрэатыпам.

Свет развіваецца і ідзе да асветы, гендарная роўнасць пранізвае дзяржаўныя сістэмы многіх краін. Беларусь зараз далёка не ў авангардзе гэтых зменаў, таму дзецям важна бачыць шырэй, чым прапануе дзяржава. Базавыя еўрапейскія каштоўнасці не супярэчаць сям’і. Напрыклад, кіраўніца Еўракамісіі Урсула фон дэр Ляен — маці сямі дзяцей і лекарка-гінеколаг. Чалавек, які можа кіраваць сямю дзецьмі, цалкам здольны кіраваць і Бундэсверам.

“Энцыклапедыя для дзяўчынак” і “новая мужнасць” для хлопчыкаў

Вольга Лойка: Як узнікла ідэя стварыць сучасныя кнігі для дзяцей і як яны змяніліся за апошнія гады?

Марына Ментусава: У 2020 годзе, калі ў мяне нарадзілася дачка, я пайшла ў кніжную краму. На стэлажы для хлопчыкаў былі кнігі пра космас, IT і новыя тэхналогіі. А для дзяўчынак — “50 адценняў ружовага” з парадамі, як выбраць сукенку, чысціць каструлю і чытаць гараскопы. Там не было нічога пра фінансавую граматнасць, абарону правоў ці асабістыя межы.

Таму разам з камандай спецыялістаў мы напісалі “Энцыклапедыю для дзяўчынак”. Першым каментаром было: “А дзе такая ж для хлопчыкаў?”. Спачатку гэта абурыла, а потым я зразумела: нельга вучыць дзяўчынку казаць “не”, калі ты не навучыў хлопчыка прымаць гэтае “не” як фінальны адказ, а не як гульню. Падчас пачатку паўнамаштабнай вайны ва Украіне мы пачалі працу над “Энцыклапедыяй для хлопчыкаў” — пра тое, хто такі “сапраўдны мужчына” і што такое новая мужнасць без гвалту і навязаных абавязкаў.

Вольга Лойка: Наколькі сучаснае выхаванне адрозніваецца ад таго, як выхоўвалі нас?

Марына Ментусава: Мая дачка расце ў абсалютна негвалтоўным асяроддзі. У нас дэмакратыя: мы абмяркоўваем, яна можа выбіраць вопратку і ежу, яе ніхто не карае і не скубе за валосся. Вялікая колькасць дарослых сёння спыняюць на сабе кола гвалтоўнай педагогікі. У нашых бацькоў проста не было такіх магчымасцей думаць пра эмацыйны інтэлект і бяспеку, бо яны клапаціліся пра фізічнае выжыванне.

Інстытуцыйнае здрадніцтва: гвалт і цынізм замест аховы

Вольга Лойка: У Беларусі абвяшчаюць гады жанчын і ставяць помнікі, але адначасова замалчваюць праблему гвалту і харасменту.

Марына Ментусава: У сацыялогіі ёсць тэрмін — “інстытуцыйнае здрадніцтва”. Гэта калі інстытуцыі, якія мусяць ахоўваць жанчыну (адукацыя, працоўнае месца, дзяржава), становяцца крыніцай небяспекі.

Лукашэнка пазіцыянуе сябе як “жаночы прэзідэнт”, але яго рэжым катуе жанчын у турмах. Ён робіць жанчын сацыяльна безабароннымі. Пазбаўленне жанчын у зняволенні базавых сродкаў гігіены ці шантаж дзецьмі — гэта пытанні за межамі чалавечнасці. Калі па дзяржаўным ТБ Паліне Шарэндзе-Панасюк паказваюць дзяцей і кажуць, што яны яе забылі, — гэта абсалютны цынізм. У патрыярхальным ідэале гэтага рэжыму жанчына добрая, толькі калі з усім згаджаецца. Калі ж яна мае сваё меркаванне — у яе адбіраюць дзяцей, пракладкі і волю.

Дэкрэт на 3 гады: прывілея ці разбурэнне кар’еры?

Вольга Лойка: У Беларусі ганарацца доўгім трыгадовым дэкрэтным адпачынкам. Але ці з’яўляецца гэта сапраўднай падтрымкай?

Марына Ментусава: Калі жанчына сядзіць у дэкрэце 3 гады — гэта катастрофа для яе кар’еры. Яна губляе ў заробку, кваліфікацыі, упэўненасці ў сабе і сутыкаецца з “штрафам за мацярынства”. Даследаванні паказваюць, што аптымальны тэрмін — ад 4 месяцаў да паўгода, пасля чаго павінна працаваць інфраструктура: яслі, садкі, аддаленая праца альбо спецыяльныя пакойчыкі для дзяцей пры кампаніях.

У Ісландыі ці Швецыі існуе абавязковы дэкрэт для татаў, які нельга перадаць маці, з выплатай да 80% ад заробку. У выніку больш за 50% татаў ідуць у дэкрэт. І гэта істотна зніжае колькасць разводаў! Калі мужчына хаця б пару месяцаў сядзіць з дзіцем, ён разумее, як мяняць падгузнікі і гатаваць сумесі, і паміж ім і дзіцем фармуецца прывязанасць.

Вольга Лойка: А што паказвае афіцыйная беларуская статыстыка?

Марына Ментусава: Паводле даных Белстата, беларускія таты праводзяць з дзецьмі 5 хвілін паўнавартаснага часу на дзень. Гэтага часу не хопіць нават на тое, каб запомніць імёны сваіх дзяцей. Калі тата прысутнічае ў жыцці дзіцяці, у дзіцяці павышаецца акадэмічная паспяховасць і зніжаецца трывожнасць. Дзяцей трэба гадаваць разам.

Маніпуляцыі са статыстыкай і тупікі для маці-адзіночак

Вольга Лойка: Паводле справаздачы Сусветнага эканамічнага форуму за 2025 год, Беларусь нібыта дасягнула гендарнай роўнасці на 73,6%, а Белстат адчытаўся пра поўнае ліквідаванне разрыву ў заробках. Як ставіцца да гэтых лічбаў?

Марына Ментусава: Гэта класічны беларускі феномен. Калі ў 2024 годзе разрыў складаў 25–30%, а за адзін год стаў нібыта нуль — гэта проста маніпуляцыя справаздачамі, бо ў краіну не пускаюць незалежных экспертаў і НДА для альтэрнатыўнага маніторынгу.

Пры гэтым рэальная сітуацыя застаецца складанай. Напрыклад, маці-адзіночкі застаюцца без абароны: калі бацька хавае заробкі за мяжой, аліменты разлічваюцца па мінімуме (каля 265 рублёў), а дзяржава ніяк не абараняе гэтых жанчын. У многіх краінах існуе Аліментны фонд: дзяржава сама плаціць маці патрэбную суму, а потым спаганяе яе з бацькі-доўжніка. У Беларусі ж жанчына мусіць сама ганяцца за былым мужам і даказваць яго даходы.

Топ-5 крокаў для падтрымкі беларускіх жанчын

Вольга Лойка: Якія рэальныя змены патрэбныя беларускам у першую чаргу?

Марына Ментусава: Калі вылучаць найбольш актуальныя рэчы, то гэта:

• Закон супраць хатняга гвалту з ахоўным ордэрам, які быў асабіста заблакаваны Лукашэнкам у 2018 годзе.
• Скасаванне спісу забароненых прафесій для жанчын і забеспячэнне бяспекі на вытворчасцях.
• Гідныя дэкрэтныя выплаты (да 80% ад заробку) з абавязковым дэкрэтным адпачынкам для татаў (хаця б на першыя 60 дзён).
• Урокі сэкс-асветы і фінансавай граматнасці ў школах. Сэкс-асвета — гэта пра асабістыя межы, культуру згоды і бяспеку. А фінансавая граматнасць неабходная, бо да 90% выпадкаў хатняга гвалту пачынаюцца з эканамічнай залежнасці.
• Маштабнае агульнанацыянальнае даследаванне рэальных патрэб жанчын, каб дзяржаўныя інструменты працавалі для людзей, а не для галаслоўных дэкларацый.

Вольга Лойка: Які гендарны стэрэатып раздражняе цябе больш за ўсё?

Марына Ментусава: Перакананне, што “маці — сапраўдны бацька, а тата проста дапамагае”. Мужчына — гэта не старонні памочнік, а роўны бацька. Калі бацькі будуць роўна ўдзельнічаць у гадаванні дзяцей, гэта стане велізарнай падтрымкай для сям’і і значна знізіць колькасць разводаў.